Nareszcie. Jak wiecie bardzo długo zabierałem się do stworzenia tego wpisu
i dojrzewał on od dłuższego czasu w mej głowie i oto dziś zdecydowałem się go napisać
i opublikować. Wszak już z jednego z pierwszych wpisów na tym blogu (Nóż w Sukiennicach) wiemy, że Kraków miał swojego kata, a profesja ta znacznie
wybijała się z ogólnego podziału społeczeństwa. Opowiem Wam dziś skąd się wziął
ów kat w Krakowie, czym właściwie się zajmował, gdzie mieszkał, jak go
postrzegano, a także przytoczę historię jednego z najbardziej znanych
krakowskich katów. Miłej lektury!
Wszystko zaczęło się w 1257 roku, kiedy to Bolesław Wstydliwy nadał miastu
Kraków przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim. Owo prawo regulowało bowiem
wszelkie aspekty funkcjonowania miasta, w tym także kwestie związane z
zarządzaniem. Rządy sprawował więc wójt oraz ławnicy, natomiast do wymierzania
sprawiedliwości wyznaczono miejskiego Mistrza Świętej Sprawiedliwości, czyli
właśnie kata. Było to związane z tak zwanym ius
gladii, czyli prawem miecza, prawem do sądzenia spraw zagrożonych karą
śmierci i jej wykonywania. Tu jako ciekawostkę warto dodać, że określeń fachu
kata było nadspodziewanie wiele, ot na przykład hycel, tortor, executor, suspensor justitiae, carnifex civilis, animadversor, minister publicus, minister justitiae, oprawca,
siepacz, łapacz czy carnifex.
Polskie zaś określenie „kat”, wywodzi się z niemieckiego słowa Gatte, czyli mąż, małżonek. Zanim jednak
na ziemiach polskich pojawiło się surowe prawo magdeburskie, nie było jednego
wykonawcy kar. Sprawiedliwość była egzekwowana przez członków rodów, których
bezpośrednio dosięgła krzywda. Nazywano to wróżdą,
czyli prawem do krwawej zemsty za zabójstwo lub obrazę krewnego.
Wróćmy jednak do kata i zastanówmy się, kto mógł piastować ten wyjątkowy
urząd, gdyż jak się okazuje, nie było to takie łatwe. Z pewnością musiał to być
mężczyzna wyznania katolickiego, wyróżniający się niezwykle odporną psychiką
oraz doświadczeniem nabytym u innych egzekutorów prawa podczas wędrówki
czeladniczej. Taki uczeń, początkowo obejmował funkcję oprawcy (subtortora,
katowczyka), który mógł wymierzać podstawowe kary oraz pomagać mistrzowi w
torturach. Na początku to stanowisko obejmowali ławnicy, jednak często zdarzało
się też, że oprawcą zostawał złoczyńca, ułaskawiony w tym celu przez sąd. Miało
to jednak swoje plusy i minusy, gdyż z jednej strony ów złoczyńca nie miał
oporów przed wymierzeniem kary, jednak z drugiej, mógł to zrobić niezdarnie z
racji braku doświadczenia w zadawaniu tortur. Z czasem odchodzono od
zatrudniania do tego fachu amatorów i szukano bardziej doświadczonych mistrzów
krwawego rzemiosła. Zdarzało się więc, że następcami kata zostawali jego
synowie, którzy od młodych lat bacznie przyglądali się profesji ojca. Szkolenie
rozpoczynało się od obserwowania prostych egzekucji, następnie tortur, a na
końcu trzeba było zmierzyć się z widokiem ścięcia skazańca. Proces szkolenia
obejmował też część praktyczną i tak oto uczniowie ćwiczyli zaczynając od
ścinania kapusty czy padliny, by następnie przejść do żywych kotów lub psów.
Edukacja trwała nawet kilkanaście lat. Na końcu mistrz oznajmiał adeptom, że są
gotowi do podjęcia ostatecznego egzaminu, którym było ścięcie człowieka podczas
prawdziwej egzekucji.
Z racji wykonywanego zawodu budzącego odrazę u znacznej części
społeczeństwa, kat musiał zamieszkać z dala od mieszczańskich kamienic. W
Krakowie posiadał on swoje ściśle określone lokum, które mieściło się w baszcie
zwanej turris magistra iusticie, znajdującej
się w pobliżu klasztoru Reformatów u wylotu obecnej ulicy św. Marka. Pomocnicy kata zamieszkiwali zaś sąsiednią basztę Ceglarzy. Obie baszty, podobnie
jak i większość murów miejskich, nie dotrwały do dzisiejszych czasów i zostały
zrównane z ziemią w XIX wieku. Rzadko jednak kat zadowalał się jedynie basztą i
posiadał inne włości poza murami miasta. To tam właśnie trzymał zabijane przez
siebie psy i ewentualne zwłoki czekające na pochówek. Trzymanie ich z dala,
zapobiegało wybuchowi ewentualnej epidemii w mieście.
Katem gardzili wszyscy. Choć był profesjonalistą i mistrzem w swym fachu,
to jednak był on człowiekiem od brudnej roboty. Ludzką niechęć dodatkowo
wzmagał fakt, że kat miał kontakt z krwią, zwłokami, padliną i wszechobecnym
brudem. Ogólna niechęć społeczeństwa sprawiała, że swój wolny czas (jeśli tylko
taki miał), Mistrz Świętej Sprawiedliwości spędzał w towarzystwie przestępców i
złoczyńców, którzy również zepchnięci byli na społeczny margines. Sprawiało to,
że wiedza, którą posiadał kat, na temat prowadzonych śledztw, zeznań świadków
czy materiałów dowodowych, była niezwykle cenna dla lokalnych rzezimieszków i
dziwnym trafem przenikała do ich środowiska. Nielegalny przepływ informacji
jest bardzo dobrze widoczny w księgach miejskich z okresu średniowiecza, które
zawierają zeznania przestępców. Warto tu dodać, że kat w Krakowie nie miał
możliwości awansu społecznego, w przeciwieństwie do jego kolegów po fachu na
zachodzie Europy, gdzie tortorzy mogli liczyć nawet na tytuł szlachecki.
Stygmatyzacja zawodu katowskiego doprowadziła do tego, że nikt nie chciał
siadać z nim przy jednym stole, używać tych samych naczyń, dotykać tego samego
pieczywa, a jakikolwiek kontakt cielesny, często równoznaczny było z utratą
czci. Nawet w kościele kat posiadał własną odseparowaną lożę, co również
wiązało się ze społeczną niechęcią. Z czasem, kaci musieli nawet zastąpić swój
tradycyjny czarny strój, na rzecz wyróżniającego ich ubrania z naszytymi na rękawie
trzema kawałkami sukna: białym, czerwonym i zielonym. W 1785 roku zdecydowano
także, że wszelkie osoby związane z zawodem katowskim mają nosić widoczną
literę „H” (hycel). No dobrze, a co ze słynnym kapturem zasłaniającym twarz,
który rozpowszechnił się w ludzkiej świadomości? Otóż z pewnością kat nie miał
go na sobie podczas egzekucji jak zwykliśmy to sobie wyobrażać. Wynika to z
faktu, iż musiał on bardzo dobrze widzieć ofiarę, by móc prawidłowo wykonać
wyrok. Każdy bowiem błąd mógł go kosztować utratę pracy. Dodatkowo mistrz
sprawiedliwości był powszechnie znaną osobą, więc nie potrzebował ukrywać swej
tożsamości pod kapturem. Z wielu źródeł piktograficznych można wywnioskować, że
jeśli już kat miał nakrycie głowy, to był to raczej kapelusz, niż kaptur.
Z pewnością za jednego z najbardziej znanych polskich katów uznaje się
Antoniego Strzelbickiego, krakowskiego kata, którego życiorys zachował się po
dziś dzień za sprawą wytoczonego przeciw niemu procesu, w którym złożył
obszerne zeznania. Ten życiorys jest o tyle wyjątkowy, że idealnie
odzwierciedla typowe życie krakowskiego kata, które opisałem powyżej. Antoni
Strzelbicki urodził się we Lwowie, a następne służył na różnych dworach
szlacheckich, u starosty piotrowskiego, gdzie zabił w pojedynku niejakiego Miłobędzkiego, po czym
musiał uciekać i tak oto trafił na dwór kasztelana krakowskiego. Następnie
szukał szczęścia u dominikanów i bernardynów, jednak nie znalazł w sobie
powołania kapłańskiego, więc w wieku lat trzydziestu rozpoczął swą przygodę z
zawodem kata, rozpoczynając tym samym swą wędrówkę czeladniczą. Zaczął swe
nauki w Kieżmarku, gdzie nauczył się podstaw fachu, a także podstaw lecznictwa,
po czym zaledwie po roku nauki został pomocnikiem mistrza Franciszka w
Krakowie. Dodatkowo pracował jako kat objazdowy w Sandomierzu, Nowym Sączu i
Kętach, aż po śmierci swego mistrza objął stanowisko krakowskiego kata. Był to
szczęśliwy czas dla naszego bohatera, gdyż w 1768 roku, czyli podczas
konfederacji barskiej, miał postrzelić ze swej baszty dowódcę rosyjskiego Boka,
zyskując ogromny szacunek wśród lokalnej społeczności. Stał się więc nasz
mistrz Antoni częścią krakowskiego światka. Jakieś dziesięć lat później, w
mieście zauważono podejrzanie wzrastającą falę kradzieży. Było to o tyle
dziwne, że wszelkie poszukiwania sprawców owych kradzieży nie przynosiły większych rezultatów. Śledztwo
trwało kilka lat, aż natrafiono na ślad niejakiego Jareckiego, drobnego
złodzieja i rzezimieszka, który jak się okazało powiązany był z naszym katem
Antonim, co zresztą zeznał przed sądem. Prędko pochwycono więc mistrza
Strzelbickiego i po udowodnieniu mu niedozwolonych kontaktów i spiskowania z
przestępczym światkiem, skazano go bardzo surowo na karę śmierci przez
powieszenie. Ze względu jednak na wcześniejsze zasługi mistrza, zdecydowano się
zamienić karę na śmierć przez ścięcie i w 1782 roku egzekucję wykonał następca
Strzelbickiego, Sebastian Kuszewski. I tak oto kat został ścięty i skończył się
żywot najznamienitszego z polskich tortorów.
Zapewne zastanawiacie się jak to się stało, że zawód kata nie dotrwał do
dzisiejszych czasów i kiedy tak naprawdę zakończył swój żywot? Otóż w Polsce zawód
ten (oczywiście mówimy tu o wizji średniowiecznego kata opisanego powyżej) zaczął
stopniowo wygasać już pod koniec XVIII wieku, choć jego faktyczny koniec datuje
się na drugą połowę wieku XIX (oraz gdzieniegdzie początek XX). To właśnie
wtedy w całej Europie zniesiono stosowanie tortur i wykonano ostatnie publiczne
dekapitacje (w Polsce karę ścięcia wykonywano do czasów Powstania Styczniowego).
W rzeczywistości jednak, zawód ten wbrew pozorom nie zniknął, a jedynie ewoluował
i w XX wieku nazywano tak wykonawców wyroków w więzieniach oraz licznych
stalinowskich oprawców. Jako ciekawostkę dodam, że ostatnim polskim katem,
którego nazwisko jest znane, był Aleksander Drej, funkcjonariusz UB, wykonujący
wyroki do 1957 roku.
Na koniec tego
wpisu czuję duży niedosyt i mam wrażenie, że temat ten potraktowałem po
macoszemu, gdyż nie wspomniałem choćby o zarobkach kata, narzędziach tortur
oraz o publicznych egzekucjach w Krakowie i o tym gdzie miały miejsce. Ten
temat jest po prostu tak rozległy, że nie sposób zmieścić go w zaledwie kilku
akapitach. Wiem jednak, że jeśli wydłużyłbym ten wpis o jeszcze kilka wersów,
to nikt by nie dotrwał do końca. Wrócę więc kiedyś do tego tematu, bo jest on
niezwykle interesujący, a tymczasem dziękuję za uwagę.
Źródła:
● Juliusz
Bardach, Historia ustroju i prawa polskiego, t. 1, Warszawa, 2009
● Tadeusz
Grabarczyk, Na gardle karanie – kara śmierci w średniowiecznej Polsce,
Warszawa, 2009
● Antonina
Jelicz, Życie
codzienne w średniowiecznym Krakowie, PIW, Warszawa, 1966
● Michał Rożek, ks. Jan Kracik, Hultaje, złoczyńcy,
wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków, 1986
● Stanisław
Salmonowicz, Janusz Szwaja, Stanisław Waltoś, Pitaval krakowski,
Kraków, 1974
● Hanna
Zaremska, Niegodne rzemiosło – kat w społeczeństwie Polski XIV–XVI w.,
Warszawa, 1986
● Hasło
wróżda w: Słownik
języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, Wydawnictwo Naukowe
PWN
●https://dziennikpolski24.pl/nasza-historia-gdzie-kat-czynil-swa-powinnosc-czyli-krakowskim-szlakiem-kazni/ar/3931333
● Obraz 1:
Szubienica i inne
narzędzia wymierzania kar, Rycina, Claes Janszoon Visscher (1619)
● Obraz 2:
Szubienica,
Fresk, Pisanello (1436-1438)
